ยอดเจ้าหนี้ในบัญชีไม่ตรงกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย หรือจ่ายเงินไปแล้วแต่ยังมียอดค้างอยู่ในระบบ ต้องเริ่มตรวจสอบตรงไหน ? ก่อนแก้ตัวเลข สิ่งแรกที่ควรทำคือดูว่าข้อมูลทั้งสองฝั่งเป็นยอด ณ วันเดียวกันหรือไม่ แล้วจึงไล่ตรวจรายการตั้งหนี้ การชำระเงิน และเอกสารที่เกี่ยวข้อง
การตรวจสอบยอดเจ้าหนี้ก่อนปิดงบควรแยกออกเป็นสองส่วน ได้แก่
- การเทียบยอดเจ้าหนี้รายตัวกับบัญชีแยกประเภท
- การเทียบข้อมูลของบริษัทกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย
เมื่อพบผลต่างจึงค้นหาสาเหตุจากเอกสารต้นทาง เพื่อแยกว่ารายการใดต้องแก้ไข รายการใดเกิดจากช่วงเวลาบันทึก และรายการใดต้องขอข้อมูลเพิ่มเติม
ในบทความนี้ ชอบการบัญชี จะพาไปทำความเข้าใจเกี่ยวกับเตรียมเอกสาร กระทบยอดทีละขั้นตอน และดูตัวอย่างผลต่างที่ตรวจสอบจนได้ข้อสรุปค่ะ
ตรวจสอบยอดเจ้าหนี้ก่อนปิดงบ ต้องเทียบข้อมูลอะไรกับอะไร ?
การกระทบยอดเจ้าหนี้ คือการนำข้อมูลจากสองแหล่งมาเปรียบเทียบ แล้วอธิบายว่ารายการที่แตกต่างกันเกิดจากอะไร เป้าหมายจึงไม่ใช่เพียงทำให้ยอดรวมเท่ากัน แต่ต้องรู้ด้วยว่าตัวเลขนั้นมีรายการ และหลักฐานรองรับครบถ้วนหรือไม่
เทียบยอดเจ้าหนี้รายตัวกับบัญชีแยกประเภท
รายงานเจ้าหนี้รายตัวแสดงว่าบริษัทค้างชำระผู้ขายแต่ละรายเท่าไร ส่วนบัญชีแยกประเภทเจ้าหนี้ หรือ GL แสดงรายการเคลื่อนไหว และยอดคงเหลือของบัญชีเจ้าหนี้ที่ใช้จัดทำงบทดลอง
เมื่อเลือกวันตัดยอด และขอบเขตบัญชีเดียวกัน ยอดรวมจากรายละเอียดเจ้าหนี้ควรสอดคล้องกับยอดในบัญชีคุมที่เกี่ยวข้อง หากไม่ตรง ต้องตรวจว่ามีรายการใดลงบันทึกบัญชีโดยตรง ไม่ได้ผูกกับผู้ขาย หรือเลือกแสดงรายงานไม่ครบหรือไม่
ตัวอย่างเช่น รายงานเจ้าหนี้รายตัวรวมได้ 250,000 บาท แต่บัญชีแยกประเภทแสดง 260,000 บาท ผลต่าง 10,000 บาทเป็นจุดที่ต้องไล่ตรวจต่อ ยังไม่ควรสรุปทันทีว่ารายงานใดผิด
เทียบยอดตามบัญชีบริษัทกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย
แม้ยอดภายในระบบจะตรงกัน ก็ยังควรตรวจเทียบกับข้อมูลจากผู้ขาย เพราะบริษัทอาจบันทึกรายการตกหล่นหรือซ้ำทั้งในรายงานเจ้าหนี้และบัญชีแยกประเภท
การตรวจสอบในส่วนนี้ใช้ใบแจ้งยอดจากผู้ขาย หรือ Supplier Statement มาเทียบกับรายละเอียดเจ้าหนี้ของบริษัท โดยดูทั้งใบแจ้งหนี้ การชำระเงิน และใบลดหนี้ ณ วันเดียวกัน
ยอดรวมตรงกันไม่ได้แปลว่ารายการถูกต้องทั้งหมดเสมอไป เช่น มีใบแจ้งหนี้ตกหล่นหนึ่งรายการ และมีอีกใบถูกบันทึกซ้ำด้วยจำนวนเงินเท่ากัน ยอดรวมอาจเท่าเดิม แต่รายละเอียดภายในยังผิดอยู่
เอกสารที่ต้องเตรียมก่อนตรวจสอบยอดเจ้าหนี้
การเตรียมเอกสารให้ครบช่วยให้หาผลต่างได้ง่ายกว่าการเริ่มจากยอดรวมเพียงตัวเดียว โดยเอกสารแต่ละประเภทมีหน้าที่ต่างกันดังนี้
| เอกสารหรือรายงาน | ใช้ตรวจอะไร | จุดที่ควรเช็ก |
|---|---|---|
| รายงานเจ้าหนี้รายตัวหรือเจ้าหนี้คงเหลือ | ยอดค้างชำระแยกตามผู้ขายและเอกสาร | วันตัดยอด รหัสผู้ขาย และรายการค้างชำระ |
| บัญชีแยกประเภทเจ้าหนี้และงบทดลอง | ยอดรวมและรายการเคลื่อนไหวทางบัญชี | รหัสบัญชี งวดบัญชี และรายการปรับปรุง |
| ใบแจ้งยอดจากผู้ขาย | รายการที่ผู้ขายระบุว่ายังค้างชำระ | วันที่ของยอดคงเหลือและรายการประกอบ |
| ใบแจ้งหนี้และใบกำกับภาษี | รายละเอียดและมูลค่ารายการที่เรียกเก็บ | เลขที่เอกสาร คู่ค้า จำนวนเงิน และรายการสินค้าหรือบริการ |
| ใบวางบิล | รายการที่นำมาเรียกเก็บรวมกัน | มีใบแจ้งหนี้ใดรวมอยู่บ้าง และมีรายการที่ชำระแล้วหรือไม่ |
| ใบสั่งซื้อและหลักฐานรับสินค้าหรือการรับบริการ | ที่มาและช่วงเวลาของรายการซื้อ | สิ่งที่สั่ง สิ่งที่รับจริง และวันที่รับ |
| ใบสำคัญจ่าย ใบเสร็จรับเงิน และหลักฐานโอน | การจ่ายชำระและการตัดยอดหนี้ | ผู้รับเงิน วันที่ จำนวนเงิน และใบแจ้งหนี้ที่เกี่ยวข้อง |
| ใบลดหนี้หรือใบเพิ่มหนี้ | รายการเปลี่ยนแปลงมูลค่าหนี้ | เอกสารอ้างอิง เหตุผล และวันที่บันทึก |
| หนังสือรับรองภาษีหัก ณ ที่จ่ายเมื่อเกี่ยวข้อง | ส่วนต่างระหว่างยอดชำระหนี้กับเงินโอนสุทธิ | ผู้รับเงิน ยอดภาษี และรายการที่นำไปตัดชำระ |
ใบวางบิลอาจรวมใบแจ้งหนี้หลาย ๆ ใบไว้ด้วยกัน จึงควรตรวจเอกสารอ้างอิงก่อนบันทึก เพื่อไม่ให้นำยอดจากใบวางบิลไปตั้งหนี้ซ้ำกับใบแจ้งหนี้ที่บันทึกไว้แล้ว
สำหรับรายการใกล้วันสิ้นงวด ควรรวบรวมหลักฐานรับสินค้าและรับบริการด้วย เพราะการตรวจสอบเฉพาะรายการที่มีอยู่ในบัญชีอาจไม่พบหนี้ที่ยังไม่ได้บันทึก จึงต้องตรวจจากใบแจ้งหนี้ค้างชำระ ใบแจ้งยอดเจ้าหนี้ และการจ่ายชำระหลังวันสิ้นงวด เพื่อตรวจประเด็นหนี้สินที่อาจแสดงต่ำไปด้วย
วิธีกระทบยอดเจ้าหนี้ก่อนปิดงบการเงิน
1. กำหนดวันตัดยอดและดึงรายงานให้ตรงกัน
เริ่มจากระบุให้ชัดว่าต้องการตรวจยอด ณ วันใด เช่น วันที่ 31 ธันวาคม แล้วดึงรายงานเจ้าหนี้ และบัญชีแยกประเภท ณ วันเดียวกัน พร้อมขอใบแจ้งยอดจากผู้ขายที่ตรงกับวันที่นั้น
ก่อนเทียบตัวเลข ควรตรวจตัวกรองของรายงานให้ครบ ได้แก่ วันที่ รหัสบัญชี ผู้ขาย สาขา และสกุลเงิน หากมีหลายสกุลเงินต้องแยกให้ชัดว่ากำลังเทียบยอดในสกุลใด
โดยไม่นำยอดเจ้าหนี้ ณ วันสิ้นปีไปเทียบกับยอดปัจจุบันที่ผ่านการชำระเงินแล้ว เพราะผลต่างอาจเกิดจากการเลือกช่วงเวลาคนละช่วง ส่วนการจ่ายเงินหลังวันตัดยอด ให้เก็บไว้เป็นหลักฐานประกอบการตรวจ ไม่หักออกจากยอดย้อนหลังโดยอัตโนมัติ
2. ตรวจยอดยกมาและรายการเคลื่อนไหวระหว่างงวด
ตรวจว่ายอดยกมาตรงกับยอดปลายงวดก่อนหรือไม่ โดยเฉพาะกิจการที่ย้ายโปรแกรมบัญชี เปลี่ยนผู้ทำบัญชี หรือมีการปรับปรุงบัญชีงวดก่อนภายหลัง
จากนั้นไล่รายการเพิ่มและลดหนี้ระหว่างงวด สำหรับกรณีทั่วไปที่ไม่มีรายการซับซ้อน สามารถใช้ความสมการนี้ช่วยตรวจได้
ยอดเจ้าหนี้ปลายงวด = ยอดยกมา + รายการตั้งหนี้และเพิ่มหนี้ − รายการชำระหนี้และลดหนี้
หากมีรายการอื่น เช่น ผลต่างอัตราแลกเปลี่ยนหรือการจัดประเภทรายการใหม่ ต้องแสดงแยกไว้ด้วย เพื่ออธิบายการเปลี่ยนแปลงของยอดได้ครบ
3. เทียบยอดรวมเจ้าหนี้รายตัวกับบัญชีแยกประเภท
รวมยอดคงเหลือของเจ้าหนี้รายตัว แล้วเทียบกับบัญชีแยกประเภทที่เกี่ยวข้อง หากกิจการแยกเจ้าหนี้การค้าและเจ้าหนี้อื่น ต้องเลือกบัญชีให้สอดคล้องกับรายงานที่นำมาเทียบ
เมื่อยอดไม่ตรง ให้เริ่มจากรายการที่มีลักษณะต่างจากรายการปกติ เช่น รายการปรับปรุงจากสมุดรายวันทั่วไป รายการที่ไม่มีรหัสผู้ขาย หรือรายการที่บันทึกผิดบัญชี
4. จับคู่รายการกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย
เมื่อยอดภายในระบบสอดคล้องกันแล้ว ให้นำรายละเอียดของผู้ขายแต่ละรายมาเทียบกับใบแจ้งยอด โดยใช้เลขที่เอกสาร วันที่ และจำนวนเงินร่วมกันในการจับคู่
ควรแยกรายการออกเป็นสามกลุ่ม
- ตรงกันทั้งสองฝั่ง : เลขที่เอกสารและยอดคงเหลือสอดคล้องกัน
- พบเฉพาะในบัญชีบริษัท : ต้องตรวจว่าผู้ขายยังไม่บันทึก หรือบริษัทบันทึกคลาดเคลื่อน
- พบเฉพาะในใบแจ้งยอดผู้ขาย : ต้องตรวจเอกสารที่อาจยังไม่ได้รับหรือยังไม่ได้ลงบัญชี
สำหรับการจ่ายบางส่วน ให้เทียบยอดคงเหลือของใบแจ้งหนี้หลังหักชำระแล้ว ส่วนการโอนครั้งเดียวเพื่อชำระหลายใบ ควรจัดทำรายละเอียดว่าเงินก้อนนั้นใช้ตัดเอกสารใดบ้าง ไม่จับคู่จากยอดโอนเพียงอย่างเดียว
5. จัดทำตารางผลต่าง และสรุปรายการที่ต้องดำเนินการ
เมื่อพบผลต่าง ให้บันทึกทั้งจำนวนเงิน สาเหตุ หลักฐาน และผู้รับผิดชอบ เพื่อให้คนที่มาสอบทานเข้าใจได้โดยไม่ต้องเริ่มค้นใหม่ทั้งหมด
| ข้อมูลที่ควรมี | ตัวอย่าง |
|---|---|
| ผู้ขายและเอกสารอ้างอิง | ผู้ขาย ก / ใบแจ้งหนี้ INV-015 |
| ยอดตามบัญชีและยอดตามผู้ขาย | บริษัท 15,000 บาท / ผู้ขาย 20,000 บาท |
| ผลต่าง | 5,000 บาท |
| สาเหตุหรือประเด็นที่รอตรวจ | ผู้ขายยังไม่ตัดชำระบางส่วน |
| หลักฐาน | รายการธนาคาร ใบสำคัญจ่าย และคำตอบจากผู้ขาย |
| การดำเนินการและสถานะ | ส่งหลักฐานให้ผู้ขาย / รอยืนยันแก้ไข |
หากยังไม่มีหลักฐานพอ ควรระบุว่า “รอตรวจสอบ” แทนการใส่สาเหตุที่คาดเดา และไม่บันทึกปรับปรุงเพียงเพื่อให้ยอดตรงกัน
ตัวอย่างกระทบยอดเจ้าหนี้ เมื่อยอดบริษัทไม่ตรงกับผู้ขาย
ณ วันที่ 31 ธันวาคม บริษัทมียอดเจ้าหนี้ผู้ขาย ก ตามบัญชี 80,000 บาท แต่ใบแจ้งยอดของผู้ขายแสดง 95,000 บาท ต่างกัน 15,000 บาท โดยใช้ยอดคงค้างรวมตามเอกสาร และไม่แยกรายละเอียดภาษีหรือบัญชีคู่รายการ
หลังตรวจเอกสารพบว่า
1. บริษัทชำระเงิน 20,000 บาทก่อนวันสิ้นปีและบันทึกตัดเจ้าหนี้แล้ว ผู้ขายได้รับเงินก่อนวันตัดยอด แต่ยังไม่บันทึกตัดชำระในรายงาน
2. ผู้ขายออกใบลดหนี้ 5,000 บาทก่อนวันสิ้นปีและหักในใบแจ้งยอดแล้ว แต่บริษัทยังไม่ได้บันทึก โดยตรวจแล้วว่ารายการลดหนี้เป็นของงวดนี้
ตารางกระทบยอดจะแสดงได้ดังนี้
| รายการ | ฝั่งบัญชีบริษัท (บาท) | ฝั่งใบแจ้งยอดผู้ขาย (บาท) |
|---|---|---|
| ยอดก่อนตรวจสอบ | 80,000 | 95,000 |
| หัก ใบลดหนี้ที่บริษัทยังไม่บันทึก | (5,000) | – |
| หัก เงินที่จ่ายได้รับแล้วแต่ยังไม่ตัดยอด | – | (20,000) |
| ยอดหลังสะท้อนรายการที่ตรวจพบครบทั้งสองฝั่ง | 75,000 | 75,000 |
กรณีนี้บริษัทต้องให้ผู้ทำบัญชีบันทึกใบลดหนี้ตามเอกสารและลักษณะรายการ ส่วนเงิน 20,000 บาทต้องส่งหลักฐานให้ผู้ขายตรวจและตัดชำระ บริษัทไม่ต้องบันทึกจ่ายเงินซ้ำ เพราะได้บันทึกไว้ถูกต้องแล้ว
ตัวอย่างนี้ยังแสดงให้เห็นว่า ผลต่างสุทธิ 15,000 บาทเกิดจากรายการ 20,000 บาทและ 5,000 บาทที่มีผลคนละทิศทาง การหาเอกสารที่มียอด 15,000 บาทเพียงรายการเดียว จึงอาจไม่พบคำตอบ
ยอดเจ้าหนี้ไม่ตรง เกิดจากอะไร และต้องตรวจตรงไหน ?
เมื่อเห็นยอดไม่ตรง ลองเริ่มจากอาการที่พบ แล้วเลือกตรวจเอกสารให้ตรงจุด
| รายการยอดไม่ตรง | สาเหตุที่ควรตรวจสอบ | เอกสารหรือข้อมูลที่ใช้ |
|---|---|---|
| จ่ายเงินแล้วแต่ยังมียอดค้าง | ยังไม่ตัดชำระ ตัดผิดใบแจ้งหนี้ หรือจ่ายบางส่วน | ใบสำคัญจ่าย หลักฐานธนาคาร รายละเอียดตัดชำระ |
| ยอดตั้งหนี้สูงกว่าที่คาด | ตั้งหนี้ซ้ำ บันทึกจำนวนเงินผิด หรือมีผู้ขายซ้ำหลายรหัส | ใบแจ้งหนี้ ทะเบียนผู้ขาย รายการตั้งหนี้ |
| ผู้ขายแจ้งรายการที่บริษัทไม่มี | เอกสารยังไม่ถึงฝ่ายบัญชี บันทึกตกหล่น หรือรายการไม่ใช่ของบริษัท | ใบแจ้งหนี้ ใบสั่งซื้อ หลักฐานรับสินค้าหรือบริการ |
| ยอดต่างหลังคืนสินค้าหรือปรับราคา | ใบลดหนี้หรือใบเพิ่มหนี้บันทึกไม่ครบ | เอกสารปรับยอดและเอกสารต้นทาง |
| ยอดหนี้ต่างจากเงินโอนสุทธิ | มีภาษีหัก ณ ที่จ่ายหรือรายการหักอื่นที่ต้องตรวจ | หนังสือรับรองภาษีหัก ณ ที่จ่าย และรายละเอียดการจ่าย |
| รายงานเจ้าหนี้ต่างจากงบทดลอง | เลือกบัญชีไม่ครบ ลงบัญชีตรงหรือไม่ผูกรหัสผู้ขาย | บัญชีแยกประเภท สมุดรายวัน และตัวกรองรายงาน |
| ยอดต่างเฉพาะช่วงสิ้นงวด | ใช้วันตัดยอดต่างกัน หรือบันทึกรายการคนละงวด | วันที่รับสินค้า รับบริการ เอกสาร และวันที่ลงบัญชี |
หลังพบผลต่าง ต้องทำอะไรให้เรียบร้อยก่อนปิดงบ ?
การกระทบยอดยังไม่จบเมื่อรู้ว่าต่างกันเท่าไร แต่ควรมีข้อสรุปว่าต้องดำเนินการอะไรต่อ และมีหลักฐานให้ตรวจย้อนหลังได้ ก่อนส่งข้อมูลปิดงบ ควรเช็กให้ครบดังนี้
- ผลต่างแต่ละรายการมีหลักฐานรองรับ พร้อมคำอธิบายที่เข้าใจได้
- รายการที่บริษัทต้องแก้ไขผ่านการสอบทาน และบันทึกในบัญชีหรืองวดที่เหมาะสม
- รายการที่ผู้ขายต้องตรวจได้รับการติดตาม พร้อมเก็บคำตอบหรือใบแจ้งยอดฉบับแก้ไข
- ดึงรายงานหลังปรับปรุงมาตรวจซ้ำ เพื่อดูว่ารายละเอียดเจ้าหนี้ยังสอดคล้องกับบัญชีแยกประเภท
- รายการที่ยังหาข้อสรุปไม่ได้ถูกแยกไว้ชัดเจน พร้อมจำนวนเงิน ประเด็นคงค้าง และผู้รับผิดชอบ
หากมีรายการค้างตรวจ ควรแจ้งผู้รับผิดชอบการปิดงบให้พิจารณาผลกระทบ ไม่ปล่อยให้รายการนั้นหายไปจากการติดตาม และไม่ถือว่าตัดทิ้งได้เพียงเพราะเป็นยอดค้างมานาน
สำหรับเจ้าของกิจการ คำถามที่ช่วยติดตามงานได้ดีคือ “ยอดนี้เทียบกับข้อมูลอะไรแล้ว มีผลต่างเหลือเท่าไร และรอเอกสารจากใคร?” ซึ่งช่วยให้เห็นสถานะได้ชัดกว่าการถามเพียงว่าตรวจบัญชีเสร็จหรือยัง
เตรียมยอดเจ้าหนี้ให้ตรวจสอบได้ ก่อนถึงวันปิดงบ
การตรวจสอบยอดเจ้าหนี้ที่ช่วยให้งานปิดงบเดินต่อได้ ต้องมีทั้งยอดคงเหลือที่อธิบายได้และเอกสารที่ตามกลับไปถึงรายการจริง เริ่มจากใช้วันตัดยอดเดียวกัน เทียบรายละเอียดกับบัญชีแยกประเภท แล้วกระทบกับข้อมูลผู้ขาย ก่อนจัดการผลต่างทีละรายการ
หากตรวจอย่างต่อเนื่องระหว่างปี งานช่วงปิดงบก็จะเน้นติดตามรายการที่ยังเหลือ แทนการย้อนค้นเอกสารทั้งหมดในครั้งเดียว เจ้าของกิจการยังใช้ข้อมูลเจ้าหนี้ที่ตรวจแล้วประกอบการวางแผนจ่ายเงินได้ชัดเจนขึ้นด้วย
สำหรับกิจการที่ต้องการให้ทีมบัญชีช่วยดูแลข้อมูลอย่างต่อเนื่อง สามารถปรึกษา ชอบการบัญชี ออนไลน์ เรื่องบริการบัญชีรายเดือนและการเตรียมข้อมูลก่อนปิดงบ เพื่อกำหนดเอกสารและขอบเขตงานให้เหมาะกับธุรกิจ
ติดต่อ Chob Accounting
โทร : 094-159-4561
Facebook : สำนักงานบัญชีคุณภาพ ชอบการบัญชี ออนไลน์
Line : @chobaccounting