ตรวจสอบยอดเจ้าหนี้อย่างไร ? พร้อมวิธีกระทบยอดก่อนปิดงบ

ตรวจสอบยอดเจ้าหนี้

ยอดเจ้าหนี้ในบัญชีไม่ตรงกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย หรือจ่ายเงินไปแล้วแต่ยังมียอดค้างอยู่ในระบบ ต้องเริ่มตรวจสอบตรงไหน ? ก่อนแก้ตัวเลข สิ่งแรกที่ควรทำคือดูว่าข้อมูลทั้งสองฝั่งเป็นยอด ณ วันเดียวกันหรือไม่ แล้วจึงไล่ตรวจรายการตั้งหนี้ การชำระเงิน และเอกสารที่เกี่ยวข้อง

  • การเทียบข้อมูลของบริษัทกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย

เมื่อพบผลต่างจึงค้นหาสาเหตุจากเอกสารต้นทาง เพื่อแยกว่ารายการใดต้องแก้ไข รายการใดเกิดจากช่วงเวลาบันทึก และรายการใดต้องขอข้อมูลเพิ่มเติม

ในบทความนี้ ชอบการบัญชี จะพาไปทำความเข้าใจเกี่ยวกับเตรียมเอกสาร กระทบยอดทีละขั้นตอน และดูตัวอย่างผลต่างที่ตรวจสอบจนได้ข้อสรุปค่ะ

ตรวจสอบยอดเจ้าหนี้ก่อนปิดงบ ต้องเทียบข้อมูลอะไรกับอะไร ?

การกระทบยอดเจ้าหนี้ คือการนำข้อมูลจากสองแหล่งมาเปรียบเทียบ แล้วอธิบายว่ารายการที่แตกต่างกันเกิดจากอะไร เป้าหมายจึงไม่ใช่เพียงทำให้ยอดรวมเท่ากัน แต่ต้องรู้ด้วยว่าตัวเลขนั้นมีรายการ และหลักฐานรองรับครบถ้วนหรือไม่

เทียบยอดเจ้าหนี้รายตัวกับบัญชีแยกประเภท

เมื่อเลือกวันตัดยอด และขอบเขตบัญชีเดียวกัน ยอดรวมจากรายละเอียดเจ้าหนี้ควรสอดคล้องกับยอดในบัญชีคุมที่เกี่ยวข้อง หากไม่ตรง ต้องตรวจว่ามีรายการใดลงบันทึกบัญชีโดยตรง ไม่ได้ผูกกับผู้ขาย หรือเลือกแสดงรายงานไม่ครบหรือไม่

ตัวอย่างเช่น รายงานเจ้าหนี้รายตัวรวมได้ 250,000 บาท แต่บัญชีแยกประเภทแสดง 260,000 บาท ผลต่าง 10,000 บาทเป็นจุดที่ต้องไล่ตรวจต่อ ยังไม่ควรสรุปทันทีว่ารายงานใดผิด

เทียบยอดตามบัญชีบริษัทกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย

แม้ยอดภายในระบบจะตรงกัน ก็ยังควรตรวจเทียบกับข้อมูลจากผู้ขาย เพราะบริษัทอาจบันทึกรายการตกหล่นหรือซ้ำทั้งในรายงานเจ้าหนี้และบัญชีแยกประเภท

ยอดรวมตรงกันไม่ได้แปลว่ารายการถูกต้องทั้งหมดเสมอไป เช่น มีใบแจ้งหนี้ตกหล่นหนึ่งรายการ และมีอีกใบถูกบันทึกซ้ำด้วยจำนวนเงินเท่ากัน ยอดรวมอาจเท่าเดิม แต่รายละเอียดภายในยังผิดอยู่

เอกสารที่ต้องเตรียมก่อนตรวจสอบยอดเจ้าหนี้

การเตรียมเอกสารให้ครบช่วยให้หาผลต่างได้ง่ายกว่าการเริ่มจากยอดรวมเพียงตัวเดียว โดยเอกสารแต่ละประเภทมีหน้าที่ต่างกันดังนี้

เอกสารหรือรายงาน ใช้ตรวจอะไร จุดที่ควรเช็ก
รายงานเจ้าหนี้รายตัวหรือเจ้าหนี้คงเหลือ ยอดค้างชำระแยกตามผู้ขายและเอกสาร วันตัดยอด รหัสผู้ขาย และรายการค้างชำระ
บัญชีแยกประเภทเจ้าหนี้และงบทดลอง ยอดรวมและรายการเคลื่อนไหวทางบัญชี รหัสบัญชี งวดบัญชี และรายการปรับปรุง
ใบแจ้งยอดจากผู้ขาย รายการที่ผู้ขายระบุว่ายังค้างชำระ วันที่ของยอดคงเหลือและรายการประกอบ
ใบแจ้งหนี้และใบกำกับภาษี รายละเอียดและมูลค่ารายการที่เรียกเก็บ เลขที่เอกสาร คู่ค้า จำนวนเงิน และรายการสินค้าหรือบริการ
ใบวางบิล รายการที่นำมาเรียกเก็บรวมกัน มีใบแจ้งหนี้ใดรวมอยู่บ้าง และมีรายการที่ชำระแล้วหรือไม่
ใบสั่งซื้อและหลักฐานรับสินค้าหรือการรับบริการ ที่มาและช่วงเวลาของรายการซื้อ สิ่งที่สั่ง สิ่งที่รับจริง และวันที่รับ
ใบสำคัญจ่าย ใบเสร็จรับเงิน และหลักฐานโอน การจ่ายชำระและการตัดยอดหนี้ ผู้รับเงิน วันที่ จำนวนเงิน และใบแจ้งหนี้ที่เกี่ยวข้อง
ใบลดหนี้หรือใบเพิ่มหนี้ รายการเปลี่ยนแปลงมูลค่าหนี้ เอกสารอ้างอิง เหตุผล และวันที่บันทึก
หนังสือรับรองภาษีหัก ณ ที่จ่ายเมื่อเกี่ยวข้อง ส่วนต่างระหว่างยอดชำระหนี้กับเงินโอนสุทธิ ผู้รับเงิน ยอดภาษี และรายการที่นำไปตัดชำระ

ใบวางบิลอาจรวมใบแจ้งหนี้หลาย ๆ ใบไว้ด้วยกัน จึงควรตรวจเอกสารอ้างอิงก่อนบันทึก เพื่อไม่ให้นำยอดจากใบวางบิลไปตั้งหนี้ซ้ำกับใบแจ้งหนี้ที่บันทึกไว้แล้ว

สำหรับรายการใกล้วันสิ้นงวด ควรรวบรวมหลักฐานรับสินค้าและรับบริการด้วย เพราะการตรวจสอบเฉพาะรายการที่มีอยู่ในบัญชีอาจไม่พบหนี้ที่ยังไม่ได้บันทึก จึงต้องตรวจจากใบแจ้งหนี้ค้างชำระ ใบแจ้งยอดเจ้าหนี้ และการจ่ายชำระหลังวันสิ้นงวด เพื่อตรวจประเด็นหนี้สินที่อาจแสดงต่ำไปด้วย

วิธีกระทบยอดเจ้าหนี้ก่อนปิดงบการเงิน

1. กำหนดวันตัดยอดและดึงรายงานให้ตรงกัน

เริ่มจากระบุให้ชัดว่าต้องการตรวจยอด ณ วันใด เช่น วันที่ 31 ธันวาคม แล้วดึงรายงานเจ้าหนี้ และบัญชีแยกประเภท ณ วันเดียวกัน พร้อมขอใบแจ้งยอดจากผู้ขายที่ตรงกับวันที่นั้น

ก่อนเทียบตัวเลข ควรตรวจตัวกรองของรายงานให้ครบ ได้แก่ วันที่ รหัสบัญชี ผู้ขาย สาขา และสกุลเงิน หากมีหลายสกุลเงินต้องแยกให้ชัดว่ากำลังเทียบยอดในสกุลใด

โดยไม่นำยอดเจ้าหนี้ ณ วันสิ้นปีไปเทียบกับยอดปัจจุบันที่ผ่านการชำระเงินแล้ว เพราะผลต่างอาจเกิดจากการเลือกช่วงเวลาคนละช่วง ส่วนการจ่ายเงินหลังวันตัดยอด ให้เก็บไว้เป็นหลักฐานประกอบการตรวจ ไม่หักออกจากยอดย้อนหลังโดยอัตโนมัติ

2. ตรวจยอดยกมาและรายการเคลื่อนไหวระหว่างงวด

ตรวจว่ายอดยกมาตรงกับยอดปลายงวดก่อนหรือไม่ โดยเฉพาะกิจการที่ย้ายโปรแกรมบัญชี เปลี่ยนผู้ทำบัญชี หรือมีการปรับปรุงบัญชีงวดก่อนภายหลัง

จากนั้นไล่รายการเพิ่มและลดหนี้ระหว่างงวด สำหรับกรณีทั่วไปที่ไม่มีรายการซับซ้อน สามารถใช้ความสมการนี้ช่วยตรวจได้

ยอดเจ้าหนี้ปลายงวด = ยอดยกมา + รายการตั้งหนี้และเพิ่มหนี้ − รายการชำระหนี้และลดหนี้

หากมีรายการอื่น เช่น ผลต่างอัตราแลกเปลี่ยนหรือการจัดประเภทรายการใหม่ ต้องแสดงแยกไว้ด้วย เพื่ออธิบายการเปลี่ยนแปลงของยอดได้ครบ

3. เทียบยอดรวมเจ้าหนี้รายตัวกับบัญชีแยกประเภท

4. จับคู่รายการกับใบแจ้งยอดของผู้ขาย

เมื่อยอดภายในระบบสอดคล้องกันแล้ว ให้นำรายละเอียดของผู้ขายแต่ละรายมาเทียบกับใบแจ้งยอด โดยใช้เลขที่เอกสาร วันที่ และจำนวนเงินร่วมกันในการจับคู่

ควรแยกรายการออกเป็นสามกลุ่ม

  • ตรงกันทั้งสองฝั่ง : เลขที่เอกสารและยอดคงเหลือสอดคล้องกัน
  • พบเฉพาะในบัญชีบริษัท : ต้องตรวจว่าผู้ขายยังไม่บันทึก หรือบริษัทบันทึกคลาดเคลื่อน
  • พบเฉพาะในใบแจ้งยอดผู้ขาย : ต้องตรวจเอกสารที่อาจยังไม่ได้รับหรือยังไม่ได้ลงบัญชี

สำหรับการจ่ายบางส่วน ให้เทียบยอดคงเหลือของใบแจ้งหนี้หลังหักชำระแล้ว ส่วนการโอนครั้งเดียวเพื่อชำระหลายใบ ควรจัดทำรายละเอียดว่าเงินก้อนนั้นใช้ตัดเอกสารใดบ้าง ไม่จับคู่จากยอดโอนเพียงอย่างเดียว

5. จัดทำตารางผลต่าง และสรุปรายการที่ต้องดำเนินการ

เมื่อพบผลต่าง ให้บันทึกทั้งจำนวนเงิน สาเหตุ หลักฐาน และผู้รับผิดชอบ เพื่อให้คนที่มาสอบทานเข้าใจได้โดยไม่ต้องเริ่มค้นใหม่ทั้งหมด

ข้อมูลที่ควรมี ตัวอย่าง
ผู้ขายและเอกสารอ้างอิง ผู้ขาย ก / ใบแจ้งหนี้ INV-015
ยอดตามบัญชีและยอดตามผู้ขาย บริษัท 15,000 บาท / ผู้ขาย 20,000 บาท
ผลต่าง 5,000 บาท
สาเหตุหรือประเด็นที่รอตรวจ ผู้ขายยังไม่ตัดชำระบางส่วน
หลักฐาน รายการธนาคาร ใบสำคัญจ่าย และคำตอบจากผู้ขาย
การดำเนินการและสถานะ ส่งหลักฐานให้ผู้ขาย / รอยืนยันแก้ไข

หากยังไม่มีหลักฐานพอ ควรระบุว่า “รอตรวจสอบ” แทนการใส่สาเหตุที่คาดเดา และไม่บันทึกปรับปรุงเพียงเพื่อให้ยอดตรงกัน

ตัวอย่างกระทบยอดเจ้าหนี้ เมื่อยอดบริษัทไม่ตรงกับผู้ขาย

ณ วันที่ 31 ธันวาคม บริษัทมียอดเจ้าหนี้ผู้ขาย ก ตามบัญชี 80,000 บาท แต่ใบแจ้งยอดของผู้ขายแสดง 95,000 บาท ต่างกัน 15,000 บาท โดยใช้ยอดคงค้างรวมตามเอกสาร และไม่แยกรายละเอียดภาษีหรือบัญชีคู่รายการ

หลังตรวจเอกสารพบว่า

1. บริษัทชำระเงิน 20,000 บาทก่อนวันสิ้นปีและบันทึกตัดเจ้าหนี้แล้ว ผู้ขายได้รับเงินก่อนวันตัดยอด แต่ยังไม่บันทึกตัดชำระในรายงาน
2. ผู้ขายออกใบลดหนี้ 5,000 บาทก่อนวันสิ้นปีและหักในใบแจ้งยอดแล้ว แต่บริษัทยังไม่ได้บันทึก โดยตรวจแล้วว่ารายการลดหนี้เป็นของงวดนี้

ตารางกระทบยอดจะแสดงได้ดังนี้

รายการ ฝั่งบัญชีบริษัท (บาท) ฝั่งใบแจ้งยอดผู้ขาย (บาท)
ยอดก่อนตรวจสอบ 80,000 95,000
หัก ใบลดหนี้ที่บริษัทยังไม่บันทึก (5,000) –
หัก เงินที่จ่ายได้รับแล้วแต่ยังไม่ตัดยอด – (20,000)
ยอดหลังสะท้อนรายการที่ตรวจพบครบทั้งสองฝั่ง 75,000 75,000

กรณีนี้บริษัทต้องให้ผู้ทำบัญชีบันทึกใบลดหนี้ตามเอกสารและลักษณะรายการ ส่วนเงิน 20,000 บาทต้องส่งหลักฐานให้ผู้ขายตรวจและตัดชำระ บริษัทไม่ต้องบันทึกจ่ายเงินซ้ำ เพราะได้บันทึกไว้ถูกต้องแล้ว

ตัวอย่างนี้ยังแสดงให้เห็นว่า ผลต่างสุทธิ 15,000 บาทเกิดจากรายการ 20,000 บาทและ 5,000 บาทที่มีผลคนละทิศทาง การหาเอกสารที่มียอด 15,000 บาทเพียงรายการเดียว จึงอาจไม่พบคำตอบ

ยอดเจ้าหนี้ไม่ตรง เกิดจากอะไร และต้องตรวจตรงไหน ?

เมื่อเห็นยอดไม่ตรง ลองเริ่มจากอาการที่พบ แล้วเลือกตรวจเอกสารให้ตรงจุด

รายการยอดไม่ตรง สาเหตุที่ควรตรวจสอบ เอกสารหรือข้อมูลที่ใช้
จ่ายเงินแล้วแต่ยังมียอดค้าง ยังไม่ตัดชำระ ตัดผิดใบแจ้งหนี้ หรือจ่ายบางส่วน ใบสำคัญจ่าย หลักฐานธนาคาร รายละเอียดตัดชำระ
ยอดตั้งหนี้สูงกว่าที่คาด ตั้งหนี้ซ้ำ บันทึกจำนวนเงินผิด หรือมีผู้ขายซ้ำหลายรหัส ใบแจ้งหนี้ ทะเบียนผู้ขาย รายการตั้งหนี้
ผู้ขายแจ้งรายการที่บริษัทไม่มี เอกสารยังไม่ถึงฝ่ายบัญชี บันทึกตกหล่น หรือรายการไม่ใช่ของบริษัท ใบแจ้งหนี้ ใบสั่งซื้อ หลักฐานรับสินค้าหรือบริการ
ยอดต่างหลังคืนสินค้าหรือปรับราคา ใบลดหนี้หรือใบเพิ่มหนี้บันทึกไม่ครบ เอกสารปรับยอดและเอกสารต้นทาง
ยอดหนี้ต่างจากเงินโอนสุทธิ มีภาษีหัก ณ ที่จ่ายหรือรายการหักอื่นที่ต้องตรวจ หนังสือรับรองภาษีหัก ณ ที่จ่าย และรายละเอียดการจ่าย
รายงานเจ้าหนี้ต่างจากงบทดลอง เลือกบัญชีไม่ครบ ลงบัญชีตรงหรือไม่ผูกรหัสผู้ขาย บัญชีแยกประเภท สมุดรายวัน และตัวกรองรายงาน
ยอดต่างเฉพาะช่วงสิ้นงวด ใช้วันตัดยอดต่างกัน หรือบันทึกรายการคนละงวด วันที่รับสินค้า รับบริการ เอกสาร และวันที่ลงบัญชี

หลังพบผลต่าง ต้องทำอะไรให้เรียบร้อยก่อนปิดงบ ?

การกระทบยอดยังไม่จบเมื่อรู้ว่าต่างกันเท่าไร แต่ควรมีข้อสรุปว่าต้องดำเนินการอะไรต่อ และมีหลักฐานให้ตรวจย้อนหลังได้ ก่อนส่งข้อมูลปิดงบ ควรเช็กให้ครบดังนี้

  • ผลต่างแต่ละรายการมีหลักฐานรองรับ พร้อมคำอธิบายที่เข้าใจได้
  • รายการที่บริษัทต้องแก้ไขผ่านการสอบทาน และบันทึกในบัญชีหรืองวดที่เหมาะสม
  • รายการที่ผู้ขายต้องตรวจได้รับการติดตาม พร้อมเก็บคำตอบหรือใบแจ้งยอดฉบับแก้ไข
  • ดึงรายงานหลังปรับปรุงมาตรวจซ้ำ เพื่อดูว่ารายละเอียดเจ้าหนี้ยังสอดคล้องกับบัญชีแยกประเภท
  • รายการที่ยังหาข้อสรุปไม่ได้ถูกแยกไว้ชัดเจน พร้อมจำนวนเงิน ประเด็นคงค้าง และผู้รับผิดชอบ

หากมีรายการค้างตรวจ ควรแจ้งผู้รับผิดชอบการปิดงบให้พิจารณาผลกระทบ ไม่ปล่อยให้รายการนั้นหายไปจากการติดตาม และไม่ถือว่าตัดทิ้งได้เพียงเพราะเป็นยอดค้างมานาน

สำหรับเจ้าของกิจการ คำถามที่ช่วยติดตามงานได้ดีคือ “ยอดนี้เทียบกับข้อมูลอะไรแล้ว มีผลต่างเหลือเท่าไร และรอเอกสารจากใคร?” ซึ่งช่วยให้เห็นสถานะได้ชัดกว่าการถามเพียงว่าตรวจบัญชีเสร็จหรือยัง

เตรียมยอดเจ้าหนี้ให้ตรวจสอบได้ ก่อนถึงวันปิดงบ

การตรวจสอบยอดเจ้าหนี้ที่ช่วยให้งานปิดงบเดินต่อได้ ต้องมีทั้งยอดคงเหลือที่อธิบายได้และเอกสารที่ตามกลับไปถึงรายการจริง เริ่มจากใช้วันตัดยอดเดียวกัน เทียบรายละเอียดกับบัญชีแยกประเภท แล้วกระทบกับข้อมูลผู้ขาย ก่อนจัดการผลต่างทีละรายการ

หากตรวจอย่างต่อเนื่องระหว่างปี งานช่วงปิดงบก็จะเน้นติดตามรายการที่ยังเหลือ แทนการย้อนค้นเอกสารทั้งหมดในครั้งเดียว เจ้าของกิจการยังใช้ข้อมูลเจ้าหนี้ที่ตรวจแล้วประกอบการวางแผนจ่ายเงินได้ชัดเจนขึ้นด้วย

บทความที่เกี่ยวข้อง

สำนักงานบัญชีคุณภาพ คืออะไร ?

สำนักงานบัญชีคุณภาพ คืออะไร ต่างจากสำนักงานบัญชีทั่วไปอย่างไร ?

การทำธุรกิจในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นกิจการรายย่อย สตาร์ทอัป SME หรือแม้แต่บริษัทขนาดใหญ่ ล้วนต้องอาศัยการจัดการด้านบัญชีที่มีประสิทธิภาพ ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการวางแผนธุรกิจอย่างยั่งยืน หลายกิจการอาจเลือกใช้บริการสำนักงานบัญชี เพื่อช่วยลดภาระในการจัดทำบัญชีภายในองค์กร ซึ่งเป็นทางเลือกที่ดีในแง่ของความสะดวก แต่สิ่งที่หลายคนยังไม่รู้ก็คือ สำนักงานบัญชีที่เปิดให้บริการทั่วไปในปัจจุบัน ไม่ได้มีสถานะเป็นสำนักงานบัญชีคุณภาพเหมือนกันทุกแห่ง สำนักงานบัญชีทั่วไป และสำนักงานบัญชีคุณภาพ มีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน ทั้งในเรื่องมาตรฐานการให้บริการ ความถูกต้องของงาน ความน่าเชื่อถือ และการรับรองจากกรมพัฒนาธุรกิจการค้า

เงินให้กู้ยืมแก่กรรมการ

เงินให้กู้ยืมแก่กรรมการ คืออะไร ? รู้ก่อนนำเงินบริษัทไปใช้ส่วนตัว

บริษัทก็เป็นของเรา จะโอนเงินออกมาใช้ส่วนตัวบ้างได้ไหม ? เจ้าของกิจการหลายคนอาจเคยสงสัยเรื่องนี้ โดยเฉพาะเวลาที่มีค่าใช้จ่ายส่วนตัวต้องจ่าย และเห็นว่ายังมีเงินอยู่ในบัญชีบริษัท แต่ก่อนกดโอน มีเรื่องที่ควรรู้มากกว่าแค่ว่าเงินในบัญชีเหลือเท่าไร หากเป็นการยืมเงินบริษัทโดยตกลงว่าจะคืน คุณอาจเคยได้ยินนักบัญชีเรียกรายการนี้ว่า “เงินให้กู้ยืมแก่กรรมการ” แล้วการยืมเงินในลักษณะนี้ ต้องคิดดอกเบี้ยไหม และเกี่ยวข้องกับภาษีอย่างไรบ้าง ? มาทำความเข้าใจให้ชัดเจน ก่อนนำเงินบริษัทไปใช้ส่วนตัวกัน เงินให้กู้ยืมแก่กรรมการ คืออะไร ?

อาชีพอิสระ หรือฟรีแลนซ์ ต้องทำบัญชีไหม ?

อาชีพอิสระ หรือฟรีแลนซ์ ต้องทำบัญชีไหม ?

หลายคนเลือกทำงานฟรีแลนซ์หรืออาชีพอิสระ เพราะต้องการอิสระทางเวลา ไม่ต้องมีเจ้านายคอยบังคับ แถมยังเลือกงานได้ตามใจ แต่สิ่งที่มักถูกละเลยคือ เรื่องการทำบัญชีและภาษี ซึ่งจริง ๆ แล้วมีความสำคัญมากกว่าที่คิด เพราะรายได้จากการทำงานฟรีแลนซ์ก็ถือเป็นเงินได้พึงประเมิน ที่ต้องนำมาคำนวณและยื่นภาษีเช่นเดียวกับพนักงานประจำ ทำไมฟรีแลนซ์ และอาชีพอิสระ ถึงต้องมีความรู้เรื่องบัญชี ? ฟรีแลนซ์ จำเป็นต้องทำบัญชีหรือไม่ ? ทำไมฟรีแลนซ์ ถึงโดนหักเงิน